สถานีอนามัยในสองทศวรรษหน้า และกลยุทธในการพัฒนา

สถานีอนามัยในสองทศวรรษหน้าและกลยุทธในการพัฒนา

สำนักนโยบายและแผนสาธารณสุขได้จัดทำโครงการวิจัยประเมินผลโครงการทศวรรษแห่งการพัฒนาสถานีอนามัยขึ้น โดยมีสถาบันพระบรมราชชนก และกองสาธารณสุขภูมิภาคเป็นองค์กรร่วม มีองค์การอนามัยโลกเป็นองค์กรสนับสนุน

โครงการนี้ จัดทำในรูปของการวิจัยประเมินผลแบบมีส่วนร่วม (Comprehensive Participatory Evaluation) มีนักวิจัยที่เป็นนักวิชาการและนักปฏิบัติการจากทั้งสถาบันการศึกษา และกระทรวง สาธารณสุข ทั้งในส่วนกลางและส่วนภูมิภาคเข้าร่วม มีวัตถุประสงค์หลักคือ ประเมินผลการบรรลุความสำเร็จครึ่งทศวรรษแรกของโครงการทศวรรษแห่งการพัฒนาสถานีอนามัย (ทสอ.) เพื่อกำหนดข้อเสนอแนะต่อการดำเนินงานโครงการ ทสอ. ในช่วงต่อไป

สำหรับเอกสารรายงานผลการศึกษาทางสำนักนโยบายและแผนสาธารณสุขได้จัดส่งให้สำนักงานสาธารณสุขจังหวัด สำนักงานสาธารณสุขอำเภอ โรงพยาบาลชุมชน วิทยาลัยการสาธารณสุขสิรินธร วิทยาลัยพยาบาลทุกแห่งแล้ว ซึ่งมี 3 เล่มด้วยกัน คือ

เล่มที่ 1 อนาคตสถานีอนามัยไทย (การศึกษาวิจัยประเมินผลโครงการทศวรรษแห่งการพัฒนาสถานีอนามัย พ.ศ. 2539)

เล่มที่ 2 การประเมินผลความก้าวหน้าโครงการทศวรรษแห่งการพัฒนาสถานีอนามัย

เล่มที่ 3 การพัฒนาของสถานีอนามัยในเขตพื้นที่ทั่วไปและพื้นที่เฉพาะ

บทความนี้ เป็นการนำเสนอสรุปผลการวิจัย เพื่อเสนอภาพลักษณ์ของสถานีอนามัยในสองทศวรรษหน้า และกลยุทธในการพัฒนาสถานีอนามัย ซึ่งอยู่ในเล่มที่ 1 อนาคตสถานีอนามัยไทย

ผลการศึกษาวิจัย

1.สรุปสาระสำคัญเกี่ยวกับการพัฒนาสถานีอนามัยและโครงการทศวรรษแห่งการพัฒนาสถานีอนามัยในภาพรวม

1.1 สถานีอนามัยมีวิวัฒนาการมายาวนาน เป็นจุดเด่น จุดหนึ่งในระบบสาธารณสุขของไทย สามารถทำหน้าที่จัดบริการสาธารณสุขระดับต้นแบบผสมผสานและองค์รวม เป็นจุดเชื่อมระหว่างชุมชนกับระบบบริการสาธารณสุข อยู่ใกล้ชิดชุมชน ดำเนินงานโดยบุคลากรมีความรู้ความสามารถทำงานได้หลายด้าน ทีมงานขนาดเล็ก มีเขตรับผิดชอบชัดเจน และมีสถานีอนามัยกระจายอยู่อย่างกว้างขวางครอบคลุมพื้นที่ทั่วประเทศ

1.2 ในอดีตที่ผ่านมาจนถึงปัจจุบัน สถานีอนามัยมีส่วนร่วมที่สำคัญในการแก้ปัญหาสาธารณสุข และการพัฒนางานสาธารณสุขจนเป็นผลสำเร็จอย่างชัดเจนมาแล้ว เช่น การกวาดล้าง และลดโรคที่ป้องกันได้ด้วยวัคซีน การขจัดโรคคุดทะราด การลดปัญหาอนามัยแม่และเด็ก การพัฒนาด้านสุขาภิบาลและสิ่งแวดล้อม เป็นต้น

โดย

1.นายแพทย์อำพล จินดาวัฒนะ

2. นายแพทย์วิสุวิทย์ วิบุลผลประเสริฐ

3. นายแพทย์อุกฤษฏ์ มิลินทางกูร

4. นายสุทธืสิทธิ์ ไมตรีจิตร์

5. นางนกฏวิมล พรหมชนะ

1.3 การดำเนินบทบาทหน้าที่จัดบริการสาธารณสุขระดับต้น เป็นบทบาทของสถานีอนามัยที่ถูกต้องและเหมาะสมอยู่แล้ว เพียงแต่จำเป็นต้องปรับสัดส่วนของงานและวิธีการทำงานให้มีความยืดหยุ่น หลากหลาย และสอดคล้องกับปัญหาสาธารณสุข สภาพของพื้นที่ และสิ่งแวดล้อมทุกด้านที่มีเปลี่ยนแปลงไปอย่างมากและรวดเร็ว รวมทั้งต้องปรับให้สอดคล้องกับความต้องการของประชาชนในแต่ละพื้นที่ด้วย จะทำงานเหมือนเดิมและแบบเดิมๆอีกต่อไปไม่ได้

1.4 การมีโครงการ ทสอ. เป็นผลดีต่อการพัฒนาสถานีอนามัยมาก ทำให้การพัฒนาสถานีอนามัยเป็นที่ยอมรับจากทั้งระดับประเทศ ระดับกระทรวง กรมและกองต่างๆที่เกี่ยวข้อง ทำให้ได้รับงบประมาณสนับสนุนเป็นจำนวนมากถึงกว่า 3 หมื่นล้านบาทในห้วงเวลา 10 ปีของโครงการ นอกจากนี้ยังทำให้เกิดความร่วมมือจากภาคประชาชนมากขึ้น เช่น การที่ประชาชนมีส่วนร่วมในการจัดสร้างสถานีอนามัยเฉลิมพระเกียรตินวมินทราชินี จังหวัดละ 1 แห่ง การที่มีองค์กรเอกชนจำนวนหนึ่งเข้าร่วมสนับสนุนกิจกรรมตามโครงการทสอ. เป็นต้น

1.5 ในช่วงครึ่งทศวรรษแรกของโครงการ ทสอ. มีการพัฒนาสถานีอนามัยไปแล้วพอสมควร มีการสร้างสถานีอนามัยขนาดใหญ่ขึ้น 195 แห่ง ก่อสร้างสถานีอนามัยใหม่ 129 แห่ง ก่อสร้างสถานีอนามัยทดแทน 719 แห่ง มีการจัดครุภัณฑ์เพิ่มให้สถานีอนามัยเป็นจำนวนมาก ผลิตบุคลากรเพิ่มให้กับสถานีอนามัยมากกว่า 2,000 คน ทำให้ค่าเฉลี่ยบุคลากรสาธารณสุขต่อสถานีอนามัยเพิ่มจาก 2.9 คน ใน ปี พ.ศ.2534 เป็น 3.08 คนในปี พ.ศ. 2539 แต่การพัฒนาบุคลากรที่มีอยู่กว่า 20,000 คน และการพัฒนาระบบงานยังดำเนินการค่อนข้างน้อย

1.6 ในภาพรวมทั้งประเทศ สถานีอนามัยให้บริการประชาชนได้เพิ่มมากขึ้น ทำให้สัดส่วนการบริการผู้ป่วยนอกเปรียบเทียบระหว่าง รพศ./รพท.,รพช. และสถานีอนามัย เปลี่ยนจากลักษณะสามเหลี่ยมหัวกลับเป็นสามเหลี่ยมหัวตั้ง จากปี พ.ศ. 2532 ให้บริการรวม 15.5 ล้านคน เพิ่มขึ้นเป็น 32.4 ล้านคนในปี พ.ศ. 2538 แต่การให้บริการส่วนใหญ่เป็นการให้บริการพื้นฐาน ส่วนการให้บริการทำคลอดลดลงมาก การให้บริการชันสูตรทางห้องปฏิบัติการ การให้บริการด้านทันตกรรมที่คาดหวังจะให้มีเพิ่มขึ้น ยังเพิ่มขึ้นค่อนข้างน้อย

1.7 จุดอ่อนของโครงการทสอ. คือ เนื่องจากเป็นโครงการที่ดำเนินการแบบราชการภายใต้ระบบราชการ ซึ่งมักจะเน้นไปที่การพัฒนาโครงการพื้นฐาน(hardware) อย่างมาก นิยมใช้วิธีการคิดรูปแบบเบ็ดเสร็จตายตัวเหมือนกันไปหมด ซึ่งไม่สอดคล้องกับสภาพปัญหา สภาพพื้นที่และความต้องการของชุมชนให้ความสำคัญกับการพัฒนาบุคลากร (humanware) การพัฒนาระบบงาน เทคโนโลยีและวิชาการ (software) มีค่อนข้างน้อย

1.8 การบริหารโครงการทสอ. เป็นแบบราชการ คือ ใช้ในรูปของคณะกรรมการเป็นหลัก ไม่มีองค์กรและกลุ่มคนรับผิดชอบการบริหารโครงการโดยเฉพาะ ทั้งๆที่เป็นโครงการสำคัญที่เป็นโครงการใหญ่มาก มีผลทำให้โครงการได้รับการผลักดันและบริหารจัดการอย่างเอาจริงเอาจังเพียงระยะแรกเท่านั้น ในระยะหลังๆ การดำเนินงานของคณะกรรมการขาดความต่อเนื่อง ขาดความสนใจ การดำเนินโครงการจึงกลายเป็นลักษณะงานประจำปกติมีความสำคัญไม่มาก การสั่งการจากส่วนกลางไปยังจังหวัดเป็นแบบราชการแนวดิ่ง แม้จะเปิดโอกาสให้จังหวัดประยุกต์ ปรับปรุง ยืดหยุ่นการดำเนินโครงการได้ แต่ก็ขาดระบบติดตาม สนับสนุน ควบคุมกำกับ และประเมินผลที่ดีพอ

1.9 ในขณะที่โครงการทสอ. ดำเนินการไป สถานีอนามัยทำหน้าที่ไป สิ่งแวดล้อมทุกระบบมีการเปลี่ยนแปลงไปอย่างมาก คาดว่าในอนาคตจะเกิดการเปลี่ยนแปลงที่สำคัญๆ หลายประการ ได้แก่

(1) สังคมชนบทจะแปรสภาพเป็นสังคมเมืองหรือพื้นที่ที่มีลักษณะเฉพาะมากขึ้น เมืองขยายตัวมากขึ้น ภาคอุตสาหกรรมและบริการขยายตัว ภาคเกษตรกรรมเล็กลง

(2) ประชาชนมีการศึกษาดีขึ้น รายได้เฉลี่ยสูงขึ้น แต่ปัญหาช่องว่างในสังคมเพิ่มขึ้น เพราะมีคนยากจน คนด้อยโอกาสสอดแทรกอยู่ทั่วไป

(3) โครงสร้างพื้นฐานของสังคมดีขึ้น ไม่ว่าจะเป็นการคมนาคม การติดต่อสื่อสาร สาธารณูปโภค เทคโนโลยีและสิ่งอำนวยความสะดวกต่างๆ

(4) การเมืองการปกครองเป็นประชาธิปไตยมากขึ้น มีการกระจายอำนาจมากขึ้น ภาคสังคมเข้มแข็งขึ้น ประชาชนมีสิทธิเสรีภาพ มีทางเลือก มีการเรียกร้อง มีการตรวจสอบมากขึ้น

(5) ปัญหาสาธารณสุขเปลี่ยนแปลงไป คนมีอายุคาดเฉลี่ยสูงขึ้น โรคและปัญหาสาธารณสุขเปลี่ยนมาเป็นโรคเรื้อรัง โรคที่เกี่ยวเนื่องกับความมั่งคั่ง สภาพแวดล้อมและเกี่ยวกับพฤติกรรมเพิ่มมากขึ้น ซึ่งต้องการบริการที่ต่อเนื่องมีการเชื่อมโยงระบบบริการกับชุมชนและครอบครัวมากขึ้น การส่งเสริมสุขภาพและป้องกันโรคเป็นความต้องการของประชาชนมากขึ้น แต่จะเป็นไปในรูปแบบใหม่ๆที่ไม่เหมือนเดิม และ

(6) ระบบสาธารณสุขจะมีการปรับตัวมาก การประกันสุขภาพจะครอบคลุมประชากรมากขึ้นเพื่อเพิ่มความเท่าเทียม เทคโนโลยีเจริญก้าวหน้ามากขึ้น ส่งผลให้ค่าใช้จ่ายทางการแพทย์แพงขึ้นมาก โดยเอกชนจะเข้ามามีบทบาทจัดบริการมากขึ้น รัฐลดบทบาทจัดบริการลง หันไปเพิ่มบทบาทการสนับสนุนและกำกับดูแลมากขึ้น

1.10 โครงการทสอ. ควรมีต่อไป แต่ควรมีการปรับปรุงในเรื่องต่างๆ ได้แก่

(1) ควรจัดให้มีองค์กรรับผิดชอบโครงการโดยเฉพาะเพื่อดูแลให้โครงการดำเนินไปอย่างมีประสิทธิภาพสูงสุด

(2) ปรับวิธีการทำงานในลักษณะของการกำหนดรูปแบบเบ็ดเสร็จเหมือนกันทั่วประเทศไปสู่วิธีที่ทำให้เกิดความยืดหยุ่นหลากหลาย สอดคล้องและเหมาะสมกับสภาพการณ์จริงของแต่ละพื้นที่

(3) เน้นการส่งเสริมสนับสนุนการพัฒนาบุคลากร การพัฒนาระบบ วิธีการทำงานที่ทันสมัย เทคโนโลยีและวิชาการอย่างจริงจัง ให้เท่าเทียมหรือมากกว่าการพัฒนาด้านโครงสร้างพื้นฐาน

(4) กระจายอำนาจให้ส่วนภูมิภาคตัดสินใจเกี่ยวกับงบประมาณได้อย่างยืดหยุ่น คล่องตัว รวมไปถึงการกำหนดรูปแบบแนวทาง วิธีการทำงานได้เองมากขึ้น โดยส่วนกลางมุ่งผ่อนคลายกฎระเบียบที่ไม่เอื้อให้น้อยลง และส่วนกลางเน้นการสนับสนุนวิชาการ และการดูแลติดตามประเมินผลทางวิชาการของงานเป็นสำคัญ

(5) ส่งเสริมสนับสนุนการสร้างเครือข่ายการเรียนรู้หลายๆระดับเพื่อการพัฒนาสถานีอนามัยในรูปของการสร้างเครือข่ายตามธรรมชาติ ไม่ใช่รูปของการสั่งการให้ทำ

(6) ส่งเสริมสนับสนุนให้สถานีอนามัยพัฒนางานได้อย่างหลากหลาย สอดคล้องกับพื้นที่ โดยส่วนกลางกำหนดเพียงกรอบกว้างๆให้เท่านั้น และ

(7) ส่งเสริมสนับสนุนให้มีการพัฒนาบุคลากรของสถานีอนามัยอย่างหลากหลาย จริงจัง และทั่วถึง รวมทั้งการส่งเสริมให้เกิดการศึกษาวิจัยเพื่อการพัฒนาองค์ความรู้อย่างกว้างขวาง

1.11 สถานีอนามัยยังมีศักยภาพที่จะพัฒนาต่อไปได้อีกมาก โครงการทสอ.มีหลักการและทิศทางเหมาะสมดีแล้ว จึงควรใช้เป็นโครงการหลักเพื่อผลักดันและสนับสนุนให้เกิดการพัฒนาสถานีอนามัยอย่างกว้างขวางต่อไป

2.การวิเคราะห์สถานีอนามัยด้วย SWOT analysis คณะศึกษาวิจัยส่วนที่ 3 ได้ทำการวิเคราะห์สถานีอนามัยโดยวิธีการ SWOT analysis เพื่อให้ได้แนวคิดบางอย่างเป็นปัจจัยนำเข้าสำหรับการกำหนดภาพลักษณ์ของสถานีอนามัยในสองทศวรรษหน้า

3. กรอบความคิดภาพลักษณ์การจัดบริการสาธารณสุขระดับต้นและภาพลักษณ์สถานีอนามัยในสองทศวรรษหน้า

3.1 ภาพลักษณ์ของการจัดบริการสาธารณสุขระดับต้นในสองทศวรรษหน้า

ในสองทศวรรษหน้า สภาพสังคมไทยจะมีการเปลี่ยนแปลงต่างไปจากปัจจุบันนี้มากในทุกๆ ด้าน การพยากรณ์อนาคตที่ค่อนข้างไกล มีโอกาสผิดพลาดสูง แต่เป็นเรื่องที่ควรกระทำเพื่อการ เตรียมปรับตัวอย่างเหมาะสม การวาดภาพลักษณ์ของการจัดบริการสาธารณสุขระดับต้นของประเทศไทยในสองทศวรรษหน้านี้ ได้คำนึงถึงปัจจัยและการคาดการณ์ความเปลี่ยนแปลงในอนาคต คำนึงถึงหลักการของสิ่งที่ควรจะเป็น และคำนึงถึงความเป็นไปได้ไว้ด้วยส่วนหนึ่ง ภาพลักษณ์ของการจัดบริการสาธารณสุขระดับต้นในสองทศวรรษหน้า ควรจะมีลักษณะดังภาพต่อไป

การจัดบริการสาธารสุขระดับต้นในสองทศวรรษหน้า ไม่ว่าบริการโดยรัฐหรือเอกชน หรือรัฐร่วมเอกชน ลักษณะของบริการน่าจะเป็นแบบองค์รวม คือคำนึงถึงทุกมิติควบคู่กันไป ไม่ว่าจะเป็นมิติทางการแพทย์และสาธารณสุข มิติทางมนุษย์และสังคม มิติทางจิตวิญญาณ ฯลฯ มิใช่คิดถึงเฉพาะมิติทางการแพทย์และสาธารณสุขแบบแยกส่วน เป็นบริการแบบผสมผสาน คือจัดบริการทั้งด้านส่งเสริมสุขภาพ ป้องกันโรค รักษาพยาบาล และการฟื้นฟูสมรรถภาพ ด้วยรูปแบบที่เหมาะสมและทันสมัย คล้ายร้านขายของสารพัดชนิดขนาดเล็กๆ ที่อยู่ในชุมชน จัดบริการแบบรับผิดชอบสุขภาพประชาชนในเขตรับผิดชอบหรือกลุ่มประชาชนที่ชัดเจน (well-defined) แบบต่อเนื่องตลอดชีวิต ตลอดการเจ็บป่วยหรือตลอดการมีปัญหาสุขภาพครั้งหนึ่งๆ โดยการจัดบริการเหล่านี้มีความเชื่อมโยงกับระบบสุขภาพและระบบอื่นๆของชุมชน และเชื่อมโยงกับระบบสาธารณสุขโดยรวมอย่างใกล้ชิด

การจัดบริการสาธารณสุขระดับต้นจะอยู่บนพื้นฐานของการมี การใช้และการเรียนรู้ข้อมูลข่าวสารอย่างถูต้อง เพียงพอและทันสมัย มีการศึกษาวิเคราะห์ปัญหา แก้ปัญหา พัฒนาการดำเนินการบนพื้นฐานความรู้จริง ในสถานการณ์จริง โดยการจัดบริการสาธารณสุขระดับต้นนี้ จัดเป็นส่วนย่อยของระบบสาธารณสุขระดับอำเภอที่มีหลายระบบย่อยเข้ารวมกันอย่างเชื่อมโยง ผสมกลมกลืนกันได้อย่างมีประสิทธิภาพ มีการบริหารจัดการที่เหมาะสมทันยุคสมัย มีอิสระและมีความยืดหยุ่นในการดำเนินงานในระดับที่มากพอที่จะทำให้งานมีคุณภาพมีประสิทธิภาพและเกิดความเท่าเทียมกัน โดยการจัดบริการนี้เน้นประชาชนเป็นศูนย์กลาง มิใช่เน้นการดำเนินการเพื่อสนองความต้องการของภาครัฐและส่วนกลางเป็นหลัก ตรงกันข้ามประชาชนต้องมีส่วนร่วมในการกำหนดความต้องการ มีส่วนร่วมรับรู้และรับผิดชอบการบริหารจัดการเพื่อให้เกิดการบริการที่ดี

การจัดบริการสาธารณสุขระดับต้น มิใช่มีรูปแบบเบ็ดเสร็จตายตัวเหมือนกันไปหมด แต่จะเป็นการจัดบริการที่ยืดหยุ่น เหมาะสม มีความหลากหลาย เข้าได้กับสภาพปัญหาและความต้องการของประชาชนในแต่ละพื้นที่

3.2 ภาพลักษณ์ของสถานีอนามัยในสองทศวรรษหน้า

จากกรอบความคิดภาพลักษณ์ของการจัดบริการสาธารณสุขระดับต้นในสองทศวรรษหน้า คณะศึกษาวิจัยประเมินผลย่อย ส่วนที่ 3 ได้กำหนดภาพลักษณ์ของสถานีอนามัยในสองทศวรรษหน้าขึ้น โดยการกำหนดภาพลักษณ์นี้ ผ่านการวิพากษ์วิจารณ์แก้ไขปรับปรุงจากการประชุมใหญ่และประชุมย่อยรวม 3 ครั้ง

ภาพลักษณ์ของสถานีอนามัยในสองทศวรรษหน้า กล่าวโดยสรุปได้ว่า เป็นสถานีอนามัยที่ทำงานบนฐานความรู้จริง เพื่อรับผิดชอบให้เกิดบริการสาธารณสุขระดับต้นที่มีคุณภาพ มีประสิทธิภาพ และมีความเท่าเทียม

การเป็นสถานีอนามัยที่ทำงานบนฐานความรู้จริง เพื่อรับผิดชอบให้เกิดบริการสาธารณสุขระดับต้นที่มีคุณภาพ มีประสิทธิภาพและมีความเท่าเทียมกัน หมายถึงว่า สถานีอนามัยในอนาคตมีหน้าที่ทั้งการบริหารจัดการ การประสานให้มีบริการ และ/หรือจัดบริการสาธารณสุขระดับต้นตามกรอบภาพลักษณ์ที่กล่าวมาแล้ว โดยสถานีอนามัยอาจจัดบริการเอง และ/หรือประสาน หรือบริหารจัดการให้เกิดบริการสาธารณสุขระดับต้น โดยที่สถานีอนามัยไม่ได้เป็นผู้จัดบริการเองก็ได้ การรับผิดชอบให้มีบริการสาธารณสุขระดับต้นนี้ อาจเป็นการดำเนินการของภาครัฐ หรือภาคเอกชน หรือรัฐร่วมเอกชน หรือประชาชนดำเนินการเองก็ได้ โดยจะมีการผสมผสานการใช้ภูมิปัญญาสมัยใหม่เข้ากับภูมิปัญญาพื้นบ้านอย่างเหมาะสม บุคลากรของสถานีอนามัยทำงานร่วมกับชุมชนและองค์กรต่างๆ อย่างใกล้ชิด เพื่อให้บริการสาธารณสุขระดับต้นที่เกิดขึ้นมีความทันสมัย เหมาะสมและสอดคล้องกับสภาพปัญหาสาธารณสุข สภาพของสังคมที่เป็นจริง และความต้องการของประชาชนในแต่ละพื้นที่

การจัดบริการของสถานีอนามัยจะเป็นการจัดตามพันธะสัญญาระหว่างสถานีอนามัยซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของระบบบริการสาธารณสุขของระดับอำเภอ กับชุมชน โดยมีองค์กรอื่นเข้ามามีส่วนร่วม

โดยมีกลไกทางการเงินการคลังเข้ามาเป็นตัวเชื่อม เช่น การจ่ายเงินตามระบบประกันสุขภาพ การรับเงินอุดหนุนจากรัฐบาลกลาง หรือองค์การบริหารส่วนท้องถิ่น หรือได้รับเงินอุดหนุนจากประชาชนโดยตรง เป็นต้น เพื่อนำมาบริหารจัดการ ประสานให้มีบริการและ/หรือจัดบริการให้กับประชาชนในชุมชน ซึ่งการจัดบริการดังกล่าวจะได้รับการประเมินผลและตรวจสอบโดยประชาชนและองค์กรต่างๆ ที่เกี่ยวข้อง

สถานีอนามัยรับผิดชอบแก่ประชาชนในชุมชนที่มีจำนวนพอเหมาะ ไม่มากเกินไป ไม่น้อยเกินไป ซึ่งอาจกำหนดโดยพื้นที่ทางภูมิศาสตร์หรือกำหนดเป็นกลุ่มประชาชนที่ชัดเจนด้วยวิธีการหรือมาตรการอื่นๆ เพื่อให้การจัดบริการของบุคลากรสาธารณสุขสามารถดำเนินการได้ในรูปของการเป็นหมอประจำครอบครัว หรือหมอชุมชน

เพื่อให้การรับผิดชอบบริการสาธารณสุขระดับต้นของสถานีอนามัยเป็นไปตามภาพลักษณ์ข้างต้น จะต้องมีปัจจัยเกื้อหนุนสำคัญ 2 ประการ คือ (1) มีทรัพยากรและการบริหารจัดการที่หลากหลาย อิสระ และยืดหยุ่น (2) มีบุคลากรที่มีคุณภาพและมีความเหมาะสม

4.ข้อเสนอเชิงกลยุทธและกลวิธีในการพัฒนาสถานีอนามัย

คณะวิจัยประเมินผลย่อยส่วนที่ 3 ได้ทำการวิเคราะห์และสังเคราะห์ผลการศึกษาวิจัยทั้งหมด แล้วกำหนดเป็นข้อเสนอเชิงกลยุทธ และกลวิธีในการพัฒนาสถานีอนามัยขึ้น เพื่อผลักดันและสนับสนุนให้มีการพัฒนาสถานีอนามัยไปสู่ภาพลักษณ์ข้างต้น ซึ่งข้อเสนอนี้ผ่านการวิพากษ์วิจารณ์ปรับปรุงแก้ไขจากการประชุมย่อยรวม 2 ครั้ง

4.1 กลยุทธการกระจายอำนาจ (decentralization)

4.2 กลยุทธการบริหารจัดการ (management)

4.3 กลยุทธการพัฒนากำลังคนด้านสาธารณสุข (health manpower development)

4.4 กลยุทธการพัฒนาองค์ความรู้เพื่อสนับสนุนให้สถานีอนามัยทำงานบนฐานของความรู้จริง ( research & development )

กลยุทธที่ 4 นี้ เป็นกลยุทธที่จะเสริมความแข็งแกร่ง (empower) ให้กับบุคลากรที่ทำงานในระบบสถานีอนามัย และระบบสาธารณสุขทั้งระบบ เพราะองค์ความรู้ที่เกิดจากการศึกษา ค้นคว้า แลกเปลี่ยน เรียนรู้และพัฒนาร่วมกันในโลกแห่งความเป็นจริง จะทำให้เกิดความรู้จริงซึ่งมีพลังมาก อันจะนำไปสู่การดำเนินการจัดบริการสาธารณสุขตามภาพลักษณ์ที่คาดหวังได้ กลวิธีทั้ง 4 ข้อ ที่นำเสนอไว้ (ดูล้อมกรอบ) มีทั้งการสร้างความรู้ใหม่ การพัฒนาเครือข่ายการเรียนรู้เพื่อการพัฒนาองค์ความรู้ใหม่ในหลายระดับ ซึ่งเชื่อว่าน่าจะส่งผลดีทั้งต่อการพัฒนางาน พัฒนาบุคลากรและพัฒนาวิชาการไปพร้อมๆกัน และเป็นผลดีต่อการพัฒนาระบบสาธารณสุขในภาพรวมอีกด้วย สรุป

โครงการวิจัยประเมินผลโครงการทศวรรษแห่งการพัฒนาสถานีอนามัยเป็นโครงการใหญ่ มีผู้เกี่ยวข้องจำนวนมาก ใช้วิธีการศึกษาวิจัยหลายรูปแบบ การวิจัยส่วนที่ 3 เป็นการวิจัยเพื่อสรุปเสนอภาพลักษณ์ของสถานีอนามัยในอนาคต และให้ข้อเสนอเพื่อการพัฒนาสถานีอนามัย และเพื่อปรับปรุงการดำเนินงานของโครงการทศวรรษแห่งการพัฒนาสถานีอนามัยนั่นเอง เชื่อว่าผลการวิจัยจะก่อให้เกิดประโยชน์ต่อการพัฒนาโครงการทสอ. และต่อการพัฒนาสถานีอนามัยโดยรวมได้ตามสมควร หากผู้เกี่ยวข้องได้นำผลการศึกษาวิจัยไปพิจารณาดำเนินการให้เป็นรูปธรรม